اصل لزوم قراردادها و فناوریهای نوین: تحلیل فقهی-حقوقی الزامآوری قراردادهای الکترونیکی در حقوق ایران
محورهای موضوعی :فاطمه راسخی نژاد 1 , عطا اله اسماعیلی 2 * , مصطفی خزل واشی 3
1 - دانشجوکارشناس ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، موسسه آموزش عالی احرار، رشت، ایران.
2 - استادیار فقه و علوم اسلامی، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم نسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
3 - عضو هیات علمی حقوق جزا و جرم شناسی، گروه حقوق، دانشکده علوم نسانی،دانشگاه بغداد،بغداد،عراق
کلید واژه: اصل لزوم قراردادها, قرارداد الکترونیکی, فقه امامیه, حقوق ایران, تجارت الکترونیکی, امضای الکترونیکی, پیام داده ,
چکیده مقاله :
تحولات گسترده فناوریهای نوین ارتباطی و اطلاعاتی در دهههای اخیر، ساختار سنتی روابط حقوقی و بهویژه شیوه انعقاد قراردادها را با دگرگونیهای بنیادین مواجه ساخته است. قراردادهای الکترونیکی بهعنوان یکی از مهمترین مظاهر این تحول، امروزه نقش تعیینکنندهای در تعاملات اقتصادی، تجاری و حتی اداری ایفا میکنند. با گسترش استفاده از بسترهای دیجیتال، این پرسش اساسی مطرح میشود که آیا قراردادهای منعقدشده از طریق ابزارهای الکترونیکی از همان الزامآوری و اعتبار قراردادهای سنتی برخوردارند یا خیر. هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی الزامآوری قراردادهای الکترونیکی با تکیه بر اصل لزوم قراردادها در فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران است. این تحقیق با روش توصیفی– تحلیلی و بر پایه مطالعه منابع کتابخانهای معتبر، شامل کتب حقوقی، آثار فقهی، قوانین موضوعه و نظریات حقوقدانان برجسته انجام شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که از منظر فقه امامیه، معیار صحت و لزوم عقد، تحقق قصد و رضای طرفین است و ابزار انعقاد عقد، اعم از سنتی یا الکترونیکی، تأثیری در ماهیت الزامآور آن ندارد. همچنین در حقوق ایران، قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲ با شناسایی پیام داده و امضای الکترونیکی، بستر قانونی لازم برای اعتبار و الزامآوری قراردادهای الکترونیکی را فراهم کرده است. با این حال، چالشهایی نظیر اثبات اراده طرفین، امنیت اطلاعات و رویه قضایی غیرمنسجم همچنان وجود دارد. در پایان، پژوهش حاضر ضمن تأیید شمول اصل لزوم بر قراردادهای الکترونیکی، پیشنهادهایی برای تقویت ضمانت اجرای این قراردادها ارائه میدهد.
The rapid evolution of communication and information technologies in recent decades has fundamentally transformed the traditional structure of legal relations, particularly the methods of contract formation. Electronic contracts, as one of the most significant manifestations of this transformation, now play a pivotal role in economic, commercial, and even administrative interactions. With the widespread adoption of digital platforms, a critical question arises: do contracts concluded through electronic instruments possess the same binding force and validity as traditional contracts?The primary objective of this research is to examine the binding nature of electronic contracts, relying on the principle of the binding force of contracts (Pacta Sunt Servanda) within Shia jurisprudence and the statutory law of Iran. Using a descriptive-analytical method and based on a review of authoritative library sources—including legal texts, jurisprudential works, applicable laws, and the theories of prominent jurists—this study investigates the legal framework surrounding these contracts.The findings indicate that, from the perspective of Shia jurisprudence, the validity and binding nature of a contract depend on the mutual intention and consent of the parties, regardless of whether the instrument of conclusion is traditional or electronic. Furthermore, Iranian law, particularly the Electronic Commerce Act of 2004 (1382 SH), provides the necessary legal foundation for the validity and enforceability of electronic contracts by recognizing "data messages" and electronic signatures. However, challenges remain, including the evidentiary burden of proving the parties' intent, data security concerns, and inconsistencies in judicial practice.In conclusion, this research affirms that the principle of the binding force of contracts applies to electronic contracts and offers recommendations for strengthening the enforcement mechanisms to ensure their legal security and reliability.
1. Eskini, R. (2021). Electronic Commerce Law. Tehran: Seta Publications. [In Persian]
2. European Union. (2014). Regulation (EU) No 910/2014 (eIDAS).
3. Ghasemizadeh, S. M. (2017). Validity of Electronic Contracts in Iranian Law. Private Law Research Quarterly, 4, 55–78. [In Persian]
4. Ghasemizadeh, S. M. (2020). Jurisprudential Study on the Validity of Electronic Contracts. Islamic Law and Jurisprudence Quarterly, 12(4), 65–88. [In Persian]
5. Hillman, R. A. (2020). Online Consumer Contracts. Oxford University Press.
6. Imami, S. H. (2009). Civil Law. Tehran: Eslamiyah Publications. [In Persian]
7. Islamic Republic of Iran. Civil Code. [In Persian]
8. Jafari Langroodi, M. J. (2011). Legal Terminology. Tehran: Ganj Danesh. [In Persian]
9. Katoozian, N. (2011). General Principles of Contracts: Vol. 1. Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Entesharat. [In Persian]
10. Katoozian, N. (2019). General Principles of Contracts: Vol. 2. Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Entesharat. [In Persian]
11. McKendrick, E. (2020). Contract Law: Text, Cases, and Materials (8th ed.). Oxford University Press.
12. Moussavi Bojnordi, M. (2013). Jurisprudential Rules. Qom: Markaz-e Nashr-e Olum-e Islami. [In Persian]
13. Safaei, H., & Imami, A. (2012). Civil Law: Legal Acts. Tehran: Mizan. [In Persian]
14. Shams, A. (2018). Evidence of Claims. Tehran: Darak. [In Persian]
15. United Nations. (2005). Convention on the Use of Electronic Communications in International Contracts.
16. United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL). (1996). Model Law on Electronic Commerce.
17. Zarkalami, M. (2021). Legal Validity of Electronic Signatures in Commercial Contracts. Journal of Law and Justice, 18(2), 95–120. [In Persian]