مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریدانش ها و آموزه های قرآن و حدیث 4695-2676728202675چالشها و مزایای استفاده از هوش مصنوعی در پاسخگویی به سؤالات قرآنی و حدیثی521faعلیانجم شعاع1202675<p>در سال‌های اخیر، هوش مصنوعی با سرعتی زیاد وارد زندگی عمومی ‌شده و به ابزاری در دسترس همگان تبدیل گردیده است؛ ابزاری که هر روز جایگاه مهم‌تری در فعالیت‌های علمی، ارتباطی و حتّی امور روزمره کاربران پیدا می‌کند. با گسترش هوش مصنوعی و سامانه‌های مرتبط با آن، افراد زیادی برای حلّ مسائل خود به سیستم‌های هوشمند مراجعه می‌کنند تا جایی که در آینده‌ای نه‌چندان دور، به بخشی از سبک زندگی مردم تبدیل خواهد شد. از سوی دیگر بسیاری از مؤسسات پاسخ‌گویی و مراکز علمی نیز به این فکر افتاده‌اند که هوش مصنوعی را در روند پاسخ‌دهی به مخاطبان و مدیریت داده‌های خود به‌کار گیرند و از ظرفیت‌های آن بهره ببرند. از این رو، شناسایی دقیق مزایا و آسیب‌های استفاده از هوش مصنوعی، ضرورتی انکارناپذیر است. با توجّه به این ضرورت، ابتدا سعی شده به بیان فرصت‌ها و فوایدی پرداخته شود که این فنّاوری می‌تواند برای کاربران و مراکز پاسخ‌گویی فراهم سازد؛ سپس به آسیب‌ها و چالش‌های احتمالی آن اشاره می‌شود.</p>http://majaleh-a.ir/fa/Article/Download/54002مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریدانش ها و آموزه های قرآن و حدیث 4695-2676728202675بررسی رابطه فقر و بیدینی بر اساس روایت «کاد الفقر ان یکون کفرا»2235fa حجت لطفی قراملکیحوزه علمیه قم. دانشگاه ادیان و مذاهب0000000217281350202675<p>رابطه بین فقر و بی دینی یکی از مسائلی است که در متون دینی و جامعه کنونی مورد بحث است. در تحلیل رابطه فقر و کفر همواره به روایت «کاد الفقر ان ‌یکون کفرا» استناد می‌گردد. برای رسیدن به حقیقت این استناد باید معلوم شود که آیا سند و دلالت این روایت که مستند این ادّعاست صحیح و روشن است؟ آیا میان فقر و بی‌دینی ارتباط و تلازم وجود دارد؟ اگر رابطه‌ای وجود دارد، از چه نوعی است؟ به مقتضای این روایت، چه عامل یا عواملی در بی‌دینی ناشی از فقر دخیل است؟ این پژوهش با بررسی و تبین سند و دلالت این روایت به روش توصیفی ـ تحلیلی و اجتهادی به نوع رابطه میان فقر و دینداری می‌پردازد و بر اساس روایت مورد بحث، امری که در حلّ مشکل بی‌دینی ناشی از فقر مؤثّر است را مورد بررسی قرار می¬دهد. از جمله نتایج این بحث آن است که ذات فقر با بی‌دینی ملازمت ندارد، ولی حسّ فقر که یک فقر اجتماعی و ناشی از مشاهده اختلاف طبقاتی در جامعه دینی است و از حسد و مقایسه با غیر به وجود می‌آید، ممکن است منتهی به کفر گردد.</p>http://majaleh-a.ir/fa/Article/Download/54003مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریدانش ها و آموزه های قرآن و حدیث 4695-2676728202675رویکرد شیخ صدوق به روایات تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السلام مطالعهای در روش نقل و گزینش3655faامیرحسیندهقان انارستانی202675<p>نوشتار حاضر به تبیین روش شیخ صدوق در نقل و گزینش روایات تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام اختصاص یافته است. شیخ صدوق، با وجود تردید و ضعفی که نسبت به این منبع روایی وجود دارد، احادیثی را از این تفسیر با طریقی ضعیف نقل کرده است. مجموع این متون 25 روایت است که با حذف موارد تکراری به 14 روایت می‌رسد که 13 روایت آن در مجموع 101 روایت اوّل کتاب تفسیر وجود دارد. این احادیث، حاوی معارف اخلاقی، تفسیری، اعتقادی، فقهی و تاریخی است که در کتاب های التوحید، عیون اخبار الرضا، معانی الاخبار، الامالی، علل الشرائع، من لا یحضره الفقیه و صفات الشیعه نقل شده‌اند. بیشترین روایت، در عیون اخبار الرضا و کمترین روایت، در الفقیه و صفات الشیعة نقل شده است. از آن‌جایی که شیخ صدوق از محدّثان به‌نام شیعی است، تحلیل عملکرد و شیوه مواجهه او با روایات یک منبع ضعیف می‌تواند نشانگر شیوه تعامل قدمایی با این‌گونه تراث باشد. نویسنده در این تحقیق پس از معرّفی تفسیر و بیان اقوال در انتساب آن، به عملکرد شیخ صدوق در خصوص این تفسیر از جهت میزان نقل و رتبه منابع پرداخته است و در آخر به تحلیل شیوه گزینش شیخ صدوق نیز اشاره می‌کند. در نهایت به نظر می‌رسد رویکرد وی مبتنی بر گزینش محتوایی روایات بوده است. آن‌چه شیخ صدوق از این تفسیر نقل کرده، یا بخشی از آن دارای مشابه محتوایی است و یا از دسته منفرداتی است که تعارض و مخالفتی با منابع شیعی نداشته است. این نکته، از جمله مؤلّفه‌های مهمّ شیخ صدوق در گزینش روایات تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام به شمار می‌آید.</p>http://majaleh-a.ir/fa/Article/Download/54004مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریدانش ها و آموزه های قرآن و حدیث 4695-2676728202675آسیبشناسی ابزار رایانهای در تحقیقات (2) بررسی موردی نرمافزارهای «جامع الاحادیث 5/3» و «جامع فقه 3»5673faرضاعطاییقم-سردبیر مجله علوم و معارف قرآن و حدیث202675<p>فنّاوری، تأثیر بسیاری بر ایجاد تحوّل و چگونگی انجام فعالیت‌های علمی دارد. این رهاورد در عرصه نرم‌افزارهای علوم اسلامی نیز سبب پیشرفت و تغییر سبک مطالعه و علم‌آموزی از جهت کمّی و کیفی شده است. از جمله اصلی‌ترین تأثیرات ورود نرم‌افزارها به عرصه فقه و حدیث، سهولت دسترسی به متون مختلف، سرعت در یافتن نقل‌های گوناگون و مشابه سازی میان متون مختلف است. امّا این امکانات‌ رایانه‌ای، علاوه بر خدمات، سبب بروز مشکلاتی هم می‌شود. از این رو ضرورت دارد که محقّقان این عرصه، نسبت به آسیب‌های آن هم دقّت لازم داشته باشند و صرفا به مطالعات و مراجعات نرم‌افزاری اکتفا نکنند. هدف این نوشتار آن است که به صورت موردی به برخی از آسیب‌های نرم‌افزار فقه و جامع الاحادیث بپردازد تا دانشیان حدیث نسبت به اشکالات فنّی بهره‌گیری از این فنّاوری آگاهی لازم را کسب کنند.</p>http://majaleh-a.ir/fa/Article/Download/54005مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریدانش ها و آموزه های قرآن و حدیث 4695-2676728202675بررسی یگانهانگاریِ دو رخداد تاریخی درباره ارتداد دو کاتب وحی7480fa وحید عیسوند براتی202675<p>در منابع اسلامی از دو تن از کاتبان وحی یاد شده است که پس از مدتی از اسلام خارج شده و مرتد شدند؛ عبد الله بن ابی ‌سرح از قریش و دیگری، فردی نصرانی ‌الاصل که پس از ایمان آوردن، به کتابت آیات قرآن پرداخت و سپس مرتد شدند. در برخی منابع، این دو شخصیت به ‌اشتباه، یک نفر تلقّی شده‌اند. پژوهش حاضر با هدف رفع این خلط تاریخی، ابتدا به معرّفی مستقل هر یک از این دو شخصیت بر اساس منابع تاریخی و روایی می‌پردازد و سپس با تحلیل داده‌های موجود، وجوه تمایز آنان را تبیین می‌کند. این بررسی نشان می‌دهد که هرچند هر دو شخصیت در شمار کاتبان وحی قرار داشته و سرانجامی مشابه در ارتداد یافته‌اند، امّا هویت و سرنوشت آنان کاملاً متمایز است.</p>http://majaleh-a.ir/fa/Article/Download/54006مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریدانش ها و آموزه های قرآن و حدیث 4695-2676728202675معرّفی مقالات حدیثی در کتاب «میراث اسلامی ایران»8187faحامدمتوادی1مهدیمرادی202675<p>برخی از کتاب‌ها مشتمل بر مقالات متعدّدی هستند. گردآورنده این مجموعه‌ها، مقالات و یا نگاشته‌های علمی متعدّدی را در موضوع واحد و یا موضوعات متعدّدی که به گونه‌ای و یا در امری با یکدیگر اشتراک دارند، کنار هم گرد آورده و برای حفظ آنها از نابودی یا فراموشی به چاپ آنها همّت می‌گمارد. در صورتی که پس از این گام، گام دیگری برای حفظ نگاشته‌های درون این مجموعه‌ها به شکل مدرن برداشته نشود، به فراموشی سپرده شده و هدف گردآورنده محقّق نخواهد شد. یکی از این مجموعه‌ها کتاب «میراث اسلامی ایران» است. این کتاب مجموعه‌ای منحصر به ‌فرد است که بخشی از نگاشته‌های کهن شیعی را احیا کرده است. با گذشت نزدیک به سه دهه از انتشار این اثر، بسیاری از رساله‌های درون آن به ‌دلیل عدم معرّفی مستقل، در آستانه فراموشی قرار گرفته و یا فراموش شده‌اند. نوشتار حاضر به بررسی اجمالی این مجموعه ۱۰ جلدی پرداخته و با روشی توصیفی، همه ۱۷ نگاشته‌ای که با علوم یا معارف حدیث، ارتباط دارند را شناسایی و معرّفی کرده است. دستاورد این تحقیق، هموار کردن مسیر برای بازنشر این متون متروک و فراهم‌سازی بستر پژوهش‌های عمیق‌تر پیرامون معارف حدیثی است.</p>http://majaleh-a.ir/fa/Article/Download/54007مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریدانش ها و آموزه های قرآن و حدیث 4695-2676728202675واکاوی خلأهای پژوهشی و آموزشی دانش صرف و کارکرد آن در تحلیل متون قرآن و حدیث و استنباطات فقهی88100faبهرامجهان دیدهسید محمد علیهاشمی202675<p>دانش صرف یکی از ارکان بنیادین در فهم دقیق متون دینی و استنباطات علمی است. با این حال، آموزش و پژوهش در این عرصه با کاستی‌ها و خلأهای جدّی مواجه است. مصاحبه حاضر به آسیب‌شناسی نظام آموزشی و متون درسی دانش صرف پرداخته و نشان می‌دهد که منابع متداول، از انسجام و عمق کافی برخوردار نیستند. ضرورت پرداختن به این مساله از آن‌جا ناشی می‌شود که ریزه‌کاری‌های علم صرف و تبیین دقیق اوزان، تأثیر مستقیمی بر مباحث فقهی، اصولی و تفسیر قرآن و روایات دارد. به‌گونه‌ای که تفاوت در تحلیل صرفی یک کلمه می‌تواند به تغییر در حکم فقهی مستنبط یا فهم کاملاً متفاوت از آیات الهی منتهی شود. پرسش اصلی این گفت‌وگو آن است که مهم‌ترین خلأهای پژوهشی و آموزشی دانش صرف در حوزه‌های علمیه چیست و چگونه می‌توان با پیوند دادن این قواعد با کارکردهای عینی در متون قرآن و حدیث، جایگاه آن را در پژوهش‌های اسلامی احیا کرد؟ از ویژگی‌های برجسته این مصاحبه، رویکرد انتقادی برآمده از نگاهی فراتر از تئوری‌های محض با بیش از دو دهه تجربه مستمر تدریس و حضور در ساختار‌های آموزشی است. این گفت‌وگو ضمن تبیین ضعف‌های ساختاری نظیر توقّف آموزش صرف در پایه‌های ابتدایی، راهکارهای عملی روشنی ارائه می‌دهد.</p>http://majaleh-a.ir/fa/Article/Download/54008مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریدانش ها و آموزه های قرآن و حدیث 4695-2676728202675زبان در هشت پرده، گفتوگویی درباره اهداف فقه اللّغة101117faمحمد امینمومنیاحمدبراریان202675<p>دانش‌های ادبیات عرب، به جهت نقشی که در فهم دقیق متون دینی دارند، همواره در کانون توجّه عالمان حوزه بوده‌اند. با این حال، بی‌اعتنایی به دانش فقه اللّغة در برنامه آموزشی ـ پژوهشی حوزه طیّ دو قرن اخیر و کم‌توجّهی پژوهشی به دانش صرف در میان طلّاب علوم دینی، لزوم اهتمام جدّی‌تر به این دو عرصه ادبی و پر کردن خلأهای پژوهشی مرتبط با آنها را برجسته ساخته است. حجّت الاسلام و المسلمین محمّد امین مؤمنی، مدرّس، نویسنده و پژوهشگر ادبیات عرب در این مصاحبه با رویکردی نقّادانه به واکاوی جایگاه دانش «فقه اللّغة» در منظومۀ علوم ادبی و اهداف کلان این دانش می‌پردازد. مساله اصلی که در این مصاحبه تبیین می‌شود، خلأهای مهم و آشفتگی روش‌شناختی در پژوهش‌های ادبیات عرب، به‌ ویژه در حوزه صرف و لغت است؛ وضعیتی که در آن، مرزهای دقیق دانش‌هایی چون فقه اللّغة با علم اللغة و زبان‌شناسی مشخّص نیست و نبود «اصولِ» مدوّن برای استدلال در صرف، لغت و بلاغت، تحلیل ادبی متون دینی را با چالش‌هایی مواجه ساخته است. اهمّیت و ضرورت این مساله در تأثیر مستقیم آن بر فهم قرآن و حدیث آشکار می‌شود؛ چه آن‌که فقدان روش مشخّص برای کشف قواعد و تحلیل متون دینی می‌تواند به برداشت‌های نادرست از آیات و روایات یا تولید قواعد ناهمخوان با این متون بینجامد. بر این اساس، مصاحبه پیشِ رو، چیستی، اهداف و ضرورت‌های پژوهشی دانش فقه اللّغة را مورد سؤال قرار داده و چگونگی جهت‌دهی به پژوهش‌های این عرصه برای رفع نیازهای واقعی در راستای خدمت به فهم قرآن و حدیث را به بحث می‌گذارد. ویژگی شاخص این مصاحبه، فراتر رفتن از بحث‌های کلّی و ارائه یک نقشه راه نظام‌مند و کاربردی در قالب هشت هدف پیشنهادی برای فقه اللّغة است. این هشت هدف با ذکر مثال‌های متعدّد و عینی از تأثیر مباحث لغوی، صرفی و لهجه‌ای بر تفسیر آیات قرآن، ضرورت پژوهش‌های میان‌رشته‌ای و بنیادین در ادبیات عرب را به ‌شکلی ملموس آشکار می‌سازد.</p>http://majaleh-a.ir/fa/Article/Download/54009مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریدانش ها و آموزه های قرآن و حدیث 4695-2676728202675واقعیسازی و کاربردمحوری قواعد صرفی، دو خلأ قابل جبران در مراجعه به قرآن، حدیث و منابع لغت118131faداوودفائزی نسبمحمد مصطفی یکتایی202675<p>دانش صرف از جمله دانش‌های ادبی تأثیرگذار در فهم قرآن و حدیث است. منابع آموزشی دانش صرف و روش تعلیمی این دانش یکی از محورهای پژوهشی است که می‌تواند مورد توجّه پژوهشگران باشد. حجّت الاسلام و المسلمین داوود فائزی‌نسب با توجّه به تجربه تدریس در مجامع مختلف حوزوی و سابقه تألیف چندین کتاب آموزشی در این زمینه، آرای خود را در این مصاحبه تبیین کرده است. پرسش اصلی این مصاحبه آن است که چه زمینه‌هایی در دانش صرف، دارای کاستی است؟ او در پاسخ، ابتدا به دو رویکرد در مواجهه با قواعد صرف پرداخت؛ استخراج قواعد از منابع اصلی صرف یا استخراج قواعد از منابع لغوی. او معتقد است رویکرد دوم، مکمل رویکرد رایج فعلی است و منجر به واقعی‌سازی قواعد و کاربردی شدن آنها می‌شود. در ادامه، وی با تمرکز بر روش‌های آموزشی و کتاب‌های درسی، به نقد و بررسی کاستی‌ها در این زمینه پرداخته است. قواعد کم‌کاربرد، مثال‌های فرضی، پرداختن بیش از اندازه به مباحث سماعی و غفلت از برخی مسائل آموزشی دیگر، کاستی‌هایی است که از نظر او قابل جبران است. وی در مسیر حل این چالش‌ها کتاب‌هایی را تألیف کرده که در این مصاحبه به معرّفی ویژگی‌های آن می‌پردازد. عبور از مثال‌های فرضی به سمت تمرین‌های قرآنی، توجّه به قواعد نحوی مرتبط با صرف، اعتدال در پرداختن به مباحث سماعی، توجّه به صیغه‌های الگو در آموزش تغییرات صرفی، توجّه به نمونه‌های قرآنی و تفکیک مباحث تکمیلی از مباحث پایه و پرکاربرد (مرحله‌بندی آموزش)، از جمله ویژگی این آثار است. از ویژگی‌های گفت‌وگوی حاضر، تطبیق محورها بر نمونه‌های صرفی و تفکیک مرحله شناخت و آشنایی با مرحله تمرین، تکرار و مهارت است. او در بخش پژوهش معتقد است هر یک از مسائل و سرفصل‌های دانش صرف می‌تواند با رویکرد استخراج قواعد از منابع لغوی مورد مطالعه مستقل قرار گرفته و قواعد صرفی آنها ارزیابی شود.</p>http://majaleh-a.ir/fa/Article/Download/54010مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوریدانش ها و آموزه های قرآن و حدیث 4695-2676728202675گسترشهای نامطلوب چندموضوعی در پژوهشهای مسألهمحور رجالی132134faجمال الدینحیدری فطرت202675<p>چند سالی است که مطالعات رجالی، در وادی شناخت راویان احادیث، گسترش یافته و سبب پدیداری مقالات علمی ارزشمندی شده است. شاید تا پیش از این، نگاشتن مقاله‌ای راوی‌شناسانه، آن هم با تمرکز بر توثیق و تضعیف راویان اختلافی، مقاله‌ای مسأله‌محور و مطلوب قلمداد می‌شد ولی بر پایه آن‌چه که در این یادداشت خواهد آمد، شاید نتوان اکنون چنین مقاله‌ای را پسندید و این گونه از مقالات را پیشنهاد داد.</p>http://majaleh-a.ir/fa/Article/Download/54011